BÖLÜM - 15

EDİLGEN ÇATI

THE PASSIVE VOICE

BU BÖLÜMÜN KONULARI
Kısa Giriş ve Bir Uyarı  /  Kullanıldıkları Yerler  /  Edilgen Cümlenin Yapısı  /  To Be Fiili İle İlgili Önemli Not  /  Ara Test 01  /  By-Öbeği = Agent Kullanılmalı mıdır?  /  Ara Test 02  /  Edilgen Cümlelerin Çeşitli Özellikleri  /  Ara Test 03  /  Ara Test 04  /  Çeviri Açısından Bazı İnce Ayrıntılar  /  Çok "Şık" Bir Edilgen Cümle Tipi  /  Anlam Vurgusuna Göre Edilgenlik  /  General Execise 01  /  General Execise 02  /  General Execise 03  / 
 

EĞİTİM SETİ'mizin, İngilizce'nin temel yapısı ve ana gramerini ele alan Essential English for Turkish Speakers başlıklı kitabından kısa bir bölüm burada örnekleniyor.

EĞİTİM SETİ'mizde İngilizce'de değişik konu, yaklaşım ve becerileri ele alan Toplam 10 KİTAP ve CD formatında artı materyeller de yer almaktadır. Ayrıntılı bilgi bu sayfanın sonundadır.

 

KISA GİRİŞ VE BİR UYARI

Edilgen çatı (the passive voice), bir yabancı dil olarak İngilizce eğitiminde, kolay öğretilen/öğrenilen konulardan birisidir... Okulda, kurslarda ve gramer kitaplarında da en popüler konu başlıkları arasında yer alır.

Bir gramer terimi olarak voice, öznenin eylemi yapan / gerçekleştiren mi, yoksa eylemden etkilenen, "kabak başına patlayan" kişi yada varlık mı olduğunu gösteren yapı demektir.

"Özne", etken çatıda (the active voice) olayın, eylemin failidir... Edilgen çatıda (the passive voice) ise eylemin hedefi, eylemden etkilenen, "kabak başına patlayan" kişi yada varlıktır.

Edilgen cümleleri kurmak da çok kolaydır, görünce tanımak da... Ama, bir noktaya önemle dikkat edilmelidir. Gerçek iletişim ortamlarında, etken ve edilgen cümle tercihi rastgele değil, belli koşul ve gerekçelere bağlıdır. Bu konuya az aşağıda ayrıntıları ile gireceğim.

Burada bir uyarıda bulunmak istiyorum. Birçok kitapta, egzersiz amacıyla, anlamca havada kalan, çok tuhaf örnekler verildiğine tanık oluyoruz. "She makes good cakes," şeklinde bir cümle verip, bunu edilgene çevirmemizi isterler!! = ***Good cakes are made by her... Güzel kekler onun tarafından yapılır, veya Onun tarafından güzel kekler yapılır... [Türkçe'de hoş görünüyor... Ama, İngilizce'de rastlama olasılığı sıfır diyebileceğim bir anlatım felaketi.]

Gerçek iletişim ortamlarında kullanılma olasılığı düşünülmeden sunulan bu tür soyut gramer veya yapı örnekleri bizlere yalnızca zarar verebilir. Örnekler, afaki ve savruk olmamalı, gerçek yaşam ve iletişim ortamlarına ters düşmemelidir.

Kısacası, bir cümlenin gramer açısından sağlıklı sayılabilmesi, onun günlük yaşamda kullanılabilirliği açısından teminat oluşturmaz. Şöyle düşününüz: Türkçe etken / edilgen dönüşümünü öğrenen bir yabancı, günlük konuşma sırasında "Kızı gözüme kestirdim," yerine, bilgisini sergilemek amacıyla, "Kız benim tarafından gözüme kestirildi" diye bir cümle kurarsa, herhalde alkış toplamayacaktır. Oysa gramerce doğrudur... Demek istediğim, ileri düzey İngilizce bilgisine ulaşıncaya değin, "orjinal" cümle kurmaktan kaçınınız. Karşılaştığınız, ilginç bulduğunuz, işinize yarayabilecek, veya yalnızca hoşunuza giden cümleleri kalıp halinde ezberlemek yoluna gidiniz. Giderek, kalıptaki isim, sıfat, zarf ve diğer öğeleri değiştirmek suretiyle ifade zenginliği olanaklarınızı genişletirsiniz.

Bu bakımdan, edilgen cümlelerin yapısal özelliklerine geçmeden önce, bunların hangi durum ve koşullarda kullanıldıkları konusunu önemle ele alıyorum.

BAŞA DÖNÜŞ

 

KULLANILDIKLARI YERLER

Gerçek iletişim durumlarında, paşa gönlümüz nasıl dilerse, ister etken ister edilgen cümle kuramayız. Edilgen cümlelerin tercih edilmesini gerektiren, zorunlu kılan belli durumlar vardır.

İngilizce'de olağan S+V+O düzeni (subject + verb + object; yani, "özne - fiil - nesne" düzeni; yani, "aktif cümle" yapısı) yerine, edilgen cümle yoluyla anlatım gereği aşağıdaki durumlarda ortaya çıkar:

 1  Olayın kimler tarafından gerçekleştirildiği bilinmemektedir. "Faili meçhul" dür. Buradaki "bilinmiyor" kavramı üzerinde dikkatle durmak gerekir. Karineyle in mi cin mi, insan mı kuş mu tabii ki çıkarsayabiliriz. Fakat bu tür "yuvarlak" belirlemeler de bu kapsam içinde düşünülmelidir. "A thief stole my bicycle yesterday," demek fazla anlamlı değildir; "My bicycle was stolen yesterday," önemli bir bilgidir.

That shop was broken into last night; and a dozen mobile phones and many other valuable goods were stolen. (= Fail yada failler bilinmiyor)

Several people were assaulted and robbed in that district last night. (= Yukardaki gibi)

Kısacası, "fail" bilinmiyor olsa da, "muğlak" özneler kullanılarak etken çatıya işlerlik kazandırılabilir: Somebody broke into that shop last night... Yada, Thieves broke into that shop... gibi. Ama böyle durumlarda, dikkatimizi bu tür belirsizlikler yerine, olayın kendisi üzerine yoğunlaştırmayı tercih ederiz.

 2  Çevremizdeki belli bir kişiyi suçlamaktan kaçınmak, yada belki kimliğini saklamak isteyebiliriz:

Listen to me, boys; I think this letter has been opened and read and then carefully sealed again! ("İçinizden biri yapmıştır" suçlamasından kaçınıyor, dolaylı olarak söylüyoruz...)

You were seen with a man yesterday afternoon. (= "Bırak şimdi kim görmüş, kim bana söylemiş... Önemli olan senin bir adamla görülmüş olman...")

 3  Olayı gerçekleştirenler değil, olayın kendisi dikkat odağıdır: Kim tarafından olursa olsun, olayın niteliği değişmeyecektir:

Such toys must be made of plastic and only non-toxic and non-staining types of paint must be used for the top coat. (top coat = son kat boya)

The ingredients are poured into a cup and thoroughly stirred.

 4  Bilimsel ve teknik metinlerde edilgen cümlelere sık rastlanmasının nedeni de yukardaki durumdur. Yazarın kendisini önplana çıkaracak şekilde, "I did this, I did that..." tarzında bir anlatım kullanması, okuyucuya / dinleyiciye bilimsel nesnellik adına itici gelir. İtiraf etmek gerekir ki, edilgen çatıda kurulan cümleler, anlatıma belli bir "nesnellik" nüansı katar.

The distance between the stars is measured in terms of light years.

All these tests were made under controlled conditions of room temperature and humidity.

 5  Etken cümle kuruluşunda nesne ister istemez öznenin gölgesinde kalır. Olayda asıl önemsenen ve vurgulanmak istenen öğe nesne ise edilgen yapı tercih edilecektir:

His death was mourned by the whole nation.

The general's gesture was greatly admired by everyone present.

Culinary books are read by millions of people today. [Hernekadar "yemek kitapları" vurgulanıyorsa da, "by-öbeği" (eski özne) tümüyle kaldırılırsa, cümle anlamsız olacaktır.]

A priceless Bedri Baykam painting was stolen from the İstanbul Modern yesterday by three young man posing as art students.

 6  "Agent", yani olayı gerçekleştiren kişi veya kişiler aşikardır; anılmalarına / zikredilmelerine gerek yoktur:

Today, English is spoken all over the world. ("İnsanlar tarafından" şeklinde bir eklemeye gerek duyulmasa gerek. Kurtlar kuşlar konuşacak değil ya!)

The new transportation bill was passed with a comfortable majority. (Tabii ki parlamenterler tarafından)

Office mail is now delivered twice a day. (by our office boy)

Most crops in Central Anatolia are harvested in the late summer. (by the farmers -- hasat işlerini çiftçiden başka kim yapacak ki?)

Trash, garbage, or other waste must be kept in sanitary containers. (by everyone)

 7  Sözdizimsel (sentaktik) gerekçelerle, edilgen cümle kullanımı zorunlu hale gelebilir. Bu konuya Bölüm 12'de "dangling participles" başlığı altında değinilmişti. Aynı konu, İngilizce'nin Püf Noktaları kitabımızda da ayrıntıları ile yer almaktadır (Bölüm 10, Madde #069 -- sallantıda kalmış nitelemeler). Kısaca örneklersek:

YANLIŞ : While walking home late last night, a funny-looking man stopped me. (Çünkü burada, "Evine gitmekte olan tuhaf görünüşlü bir adam beni durdurdu", demiş oluruz)

BİR ÇÖZÜM YOLU : While walking home late last night, I was stopped by a funny-looking man. (Edilgen cümle kurarak, ifadeyi belirsizlikten kurtarırız.)

Tekrarlarsak, etken veya edilgen cümle tercihi keyfi değildir. Edilgen ifadelerin tercih edilmesini gerektiren, zorunlu kılan durumlar vardır.

 

Bununla birlikte, çağdaş üslupbilim (özellikle ABD'de), olabilecek her yerde etken anlatım tercihini önermektedir. "Doğrudan, dolaysız ifade" günümüzde bir anlatım meziyeti sayılmaktadır... Haklı bir taleptir de... Fakat öte yandan, ustalıkla kurulmuş "dolambaçlı" anlatımların çekiciliğini tümüyle yok sayabilir miyiz?

BAŞA DÖNÜŞ

 

EDİLGEN CÜMLE YAPISI

 To Be +  V3  

Edilgen cümlede zamanı (tense) To Be fiili gösterir. Asıl fiil, geçişli (transitive) bir fiil olmak zorundadır ve her zaman " V3 " (past participle) biçiminde olacaktır. (Fiil çeşitleri ile ilgili olarak, aşağıda "Edilgen Cümlerin Çeşitli Özellikleri" bölümü Madde 1'e bknz.)

Özne, aktif tümcedeki "eski nesne" dir. Öte yandan, aktif cümledeki "eski özne" ise ancak belli durumlarda kullanılacak "by-öbeği" (= agent) kimliğini kazanır. Formülümüz şöyle:

 

 

 

   ÖZNE

   TO BE

   ASIL FİİL

   AGENT

   TÜMLEYİCİ

   "eski nesne"

   tense gösterir

   V3

   varsa

   varsa

   This poem

   was

   composed

   by an unknown

   artist

   in the 12th

   century.

 

 

Aktif cümle şöyle olacaktı: "An unknown artist composed this poem in the 12th century."

NOT: Tümleyici öğeler, niteliklerine göre, cümlenin farklı bölümlerinde görev alabilirler:

In the 12th century, torture of war prisoners was routinely performed.

Aslında, edilgen bir cümlenin kuruluşu iki değişik yaklaşımla irdelenebilir:

 Yaklaşım A  Etken cümleden dönüşüm: Okullarda, kurslarda alışılagelmiş yaklaşım budur. Etken ve edilgen cümlelerin farklı yerlerde kullanılması gerektiği vurgulandığı sürece, geçerli bir yaklaşımdır. (Örnek verirken dikkatli olmak, gerçek iletişim ortamlarında görülme olasılığı taşımayan dönüşümlere yer vermemek gerekir.)

 Yaklaşım B  Etken (aktif) mastarlarla etken cümleler, edilgen (pasif) mastarlarla edilgen cümleler kurulur:

          to see = görmek

          to beat = yenmek

          to love = sevmek

     to be seen = görülmek

     to be beaten = yenilmek

     to be loved = sevilmek

BAŞA DÖNÜŞ

 

Demek ki yapılacak tek şey, To Be fiilini aşağıda göstereceğim 8 tense çerçevesinde çekerek cümlenizi kurmaktır.

Asıl fiil ise her zaman için, yukarda sağ sütunda görüldüğü gibi, = V3 biçiminde olacaktır.

BAŞA DÖNÜŞ
 
TO BE FİİLİ İLE İLGİLİ ÖNEMLİ NOT

 

vb... vb... vb...

 

GENERAL EXERCISE - 02

Aşağıdaki Cümleleri Etken Çatıya Dönüştürünüz:

 01  The exhibition is now being held in Ankara.

 02  The treasure must have been hidden by the pirates on a faraway island.

 03  Yesterday, the new technique was successfully put to use on a male patient.

 

vb... vb... vb...

 

 15  Who was the radio telescope invented by?

 

GENERAL EXERCISE - 03

Günümüzde, özellikle de ABD kökenli bir akımda,  Edilgen Çatı aleyhtarlığı almış yürümüş durumda... Öğrencilerine neredeyse tümüyle yasaklayacak aşamaya geldiler... Gerçekten de, günümüz koşuşturma dünyasında, edilgen çatıda oluşturulabilen ince ve dolaylı nüanslara daha az tahamülümüz olduğu anlaşılıyor. İnsanlar kazmaya kazma demeyi herzamankinden daha mı çok seviyorlar ne !!

Bu bölümün başında sıraladığım durumlar saklı kalmak koşuluyla, cümlelerimizi edilgen yerine etken çatıda oluşturmakla, onlara belirgin bir canlılık ve doğrudanlık kazandıracağımız görülebilir. Bunu kanıtlayan örneklerden oluşturduğum bir test sunuyorum...

 TÜMCELERİ ETKEN ÇATIYA DÖNÜŞTÜRÜNÜZ

 VE ONLARI BURADA ÇEKTİKLERİ KORKUNÇ

 IZDIRAPTAN KURTARINIZ !!

 01.   After an uppercut was dodged by my friend, the stranger was fiercely punched by him.

 02.   Afterwards, a new house was built by the family, and their younger children were raised there.

 03.   One summer, a tent was bought by my father, and we were taken to a camping site in Urla.

 04.   This camping site was returned to by the family summer after summer.

 05.   When my room is entered by one of my friends, the first thing that is noticed by him is my three-legged table.

 06.   All the crackers were eaten and then the bowl was licked clean by the puppy.

 07.   In the moonlight, the soft music was danced to by the couple.

 08.  Sooner or later everything about him will be found out by the public.

 09.  The officials by whom the culprits were caught are applauded by us.

 10.  No difference is made by what is thought and said by you.

YANITLAR

 01.  After he dodged an uppercut, my friend punched the stranger fiercely...  02.  Afterwards, the family built a new house and raised their younger children there...  03.  One summer, my father bought a tent and took us to a camping site in Urla...  04.  The family returned to this camping site summer after summer...  05.  When one of my friends enters my room, the first thing he notices is my three-legged table...  06.  The puppy ate all the crackers and then licked the bowl clean...  07.  In the moonlight, the coupled danced to the soft music...  08.  Sooner or later the public will find out everything about him...  09.  We applaud the officials who caught the culprits...  10.  What you think or say makes no difference...

BAŞA DÖNÜŞ

Lütfen Sorularınızı Esirgemeyiniz:

YALÇIN İZBUL -- İNGİLİZCE-DERS.COM

     

EĞİTİM SETİ TANITIMI

CD SETİ TANITIMI

GENEL TANITIM

SATINALMA BİLGİLERİ