|
Bazı Kavram ve Terim Açıklamaları |
|
HECE VURGUSU !! |
Doç. Dr. Yalçın İzbul
http://www.ingilizce-ders.com Türkçe aşağı
yukarı "yazıldığı gibi okunduğu" için şanslıyız. Üstelik Türkçede
hece vurgusu, pek az sözcük dışında anlamı değiştirmiyor (GE-lin ve
ge-LİN, veya, /BAĞ-la-MA/ çalgı, /bağ-LA-ma/ emir kipi
fiil gibi)... Öyleki, Türkçeyi tamamen kitaplardan öğrenen bir
yabancı, size telefon ederek şu heceleri peşpeşe sıralasa, eminim ki
anlaşılacaktır: /bu-AK-şamınınkı-RA:-yı-U:-çak-LA:-GE-li-YO:-rum/
Yani, bizler bu şarkıyı "düm-teketek" düzeninde de söyler, "teketek-düm" düzeninde de anlarız!!!
Biliyorsunuz, İngilizcede işler böyle değil. Sözcüğün yazılışına bakarak (ileri düzey ingilizce bilenler için bir tahmin mümkün olsa da) okunuşu konusunda kesin birşey söylemek olanak dışı...
Türkçe öğrenmek isteyen yabancılar
için "hece vurgusu" sorun oluşturmaz. Yani, "yaşamsal" düzeyde bir
sorun oluşturmaz. Yanlış hece vurgusu anlamı
değiştirmez, yalnızca "yabancı aksan" olarak algılanır. İstisnalar pek
azdır: "Koşun, GE-lin! Ge-LİN geliyor." örneğinde görüleceği gibi.
"Ne zaman gelecek, gözayaşımı sileceksin?" cümlesini aşağıdaki şekilde
söyleyecek bir yabancıyı, biz yine de anlarız:
/ne-ZA:-mın-GE-licik-gözya-ŞI:-mı-Sİ:-leciksin/
İngilizce'de deneyelim: "Experts say syllabic accent is very important."
Doğru vurgulama:
/EKS-pö:tssei-sı-LÆ-bik-ÆK-sıntis-VE-riim-PO:-tınt/
Yanlış vurgulayalım:/iks-PÖ:TS-sei-SI-læbisæk-SINT-isve-Rİ:-impı-TANT/
Anlaşılması olanak ve olasılık dışıdır.
A - Demek ki, telaffuz konusunda
iki heybetli sorun alanı ile yüzyüzeyiz:1. İngilizce'de kullanılan bize yabancı seslikler (fonemler, sesbirimler). Bunları bir önceki sayfamızda ele alıp irdeledik)
2. Vurgu sorunları
Vurgu konusunda, burada yalnızca hece vurgusu, yani syllabic stress/accent üzerinde duracağız. Sözcük vurgusu ise, sözcüğün telaffuzundan çok, "diksiyon", "entonasyon", "etkili konuşma, hitabet sanatı" vb gibi konuları ilgilendiriyor.
B - Hece vurgusu alanında üç büyük sorunumuz var:
1. İngilizce'de hece vurgusu anlamı değiştirmek gücüne sahiptir: "They decided not to present (/pri-ZENT/) a present (PRE-zınt/) at present (/PRE-zınt/)"
/pri-ZENT/ -- /PRE-zınt/ -- /PRE-zınt/
NOT: Vurgulu hecedeki ünlünün "dolu dolu" telaffuz edildiğine, vurgusuz hecelerdeki ünlülerin ise "schwa" sesine dönüştürüldüğüne dikkat ediniz. Şu örneğe bknz:
Drink a pint of milk a day.
/DRİNK-ı-PAYNT-ıv-MİLK-ı-DEİ/
Dikkat ederseniz, anlamı asıl aktaran, anlamın çözülebilmesi için önem taşıyan öğeler vurgulanıyor. Yukardaki örnekte diğer öğeler olağan gramer birimleridir. Karşınızdaki kişi ile aynı grameri paylaştığınıza göre, bunları vurgulamanıza gerek yoktur.
Bir de şu örneğe bakalım: "Drink your milk." /DRİNK-yı-MİLK/. Cümle anlaşılmıştır. Karşınızdaki lişinin /y/ sesini işitmesi, sizin "my milk" değil "your milk" demekte olduğunuzu anlamasına yeter.
Peki, ya şöyle vurgularsak?
/DRİNK-YO:-MİLK/
= Kendi sütünü içsene be? Neden başkasınınkini içiyorsun?
= Drink your OWN milk. Do not drink mine...
veya,
/DRİNK-yı-MİLK/
= Çayını içmesene be; sana sütünü iç diyoruz.
Öte yandan, birden çok heceli sözcüklerde, doğru hecenin vurgulanmasının, anlam açısından birincil önem taşıdığını söyledik.
"He was an interesting man." /hiwızın-İN-tırıstiN-MÆN/.
Doğru hece vurgulanmıştır.
Peki şöyle vurgularsak:
/HE-wısınintı-REST-iNmın/
Karşımızdaki kişinin cümleyi anlamasının "mümkümatı" yoktur. Şöyle düşünecektir: "Adam bir yerlerde dinleniyor muymuş, neymiş, pek anlayamadım!"
"Interesting" sözcüğünü yankış hece vurgusuyla söylenmesi Törkiş İngiliş'in deva bulmaz hastalıklarındandır. Bu sözcüğü yüzde doksanımız yanlış telaffuz ediyoruz: /intı-RES-ting/ diyoruz. Oysa doğrusu /İN-tırısting/... Yani, "DÜM-teketek" düzeninde olması gerekiyor. Karşımızdaki İngiliz yada Amerikalının, (Türklerin bu sözcüğü nasıl telaffuz ettikleri konusunda ön-bilgisi yoksa) bizi anlaması sözkonusu değil.
Örnekler:
/pri-ZENT/, /PRE-zınt/, /KÆ-pıtıl/, /sı-SAİ-ti/
Okurken/söylerken bu heceye gelince bir an duraklayınız ve ardından heceyi patlatınız... Sözcüğün diğer bölümlerini, sanki duyulmasını istemiyormuşsunuz gibi "tırısıntırıs" ve hızla söyleyiniz.
Örnekler:
/EK-sı-SAY-ziz/exercises,
paradise, /PÆ-rı-DAYS/
espionage, /ES-piı-NA:J/
retrograde, /RE-trı-GREYD/
3. Uzun seslikleri
:
işareti ile gösteriyoruz.
NOT: Telaffuz önerilerimizde "BBC İngilizcesi" ni izliyoruz. Diğer aksanlardaki farklı ünlü kullanmak veya /r/ sesini telaffuz etmek gibi tercihlerine saygılıyım; fakat özellikle hece vurgularının yüzde yüze varan ölçekte aynı olacağına dikkatinizi çekmek isterim.
4.
I ,
ı
: (Schwa)
: Bu fonemin özellikleri ve tartışılmaz önemi üzerinde "Farklı
Seslikler" Bölümünde uzun uzun durdum. Tekrar olmaması için, burada o
sayfamıza link vermekle yetiniyorum. Okumadıysanız, lütfen
TIKLAYINIZ.
HECE VURGUSU İÇİN ÖRNEK SÖZCÜKLER
Unutmayınız: 1. BBC
İngilizcesi'nde söylenmeyen /r/ leri göstermiyoruz. 2. Vurgusuz heceleri, sanki işitilmesini istemiyormuş gibi sesinizi düşürerek "tırısıntırıs" söyleyip geçiniz; vurgulu heceyi ise anlık bir duraklamadan sonra patlatınız!/İN-tırısting/ (DÜM-teketek ritminde okunacak)interesting =
necessary =
/NE-sısıri/ (DÜM-teketek)necessarily =
/nesı-SE-rıli:/ (teke-DÜM-teke)imagine =
/i-MÆ-cin/ (tek-DÜM-tek)imagination = /i-MÆ-ci-NEY-şın/ (tek-DÜM-tek-DÜM-tek)
imaginative = /i-MÆ-cinıtiv/ (tek-DÜM-teketek)
imaginary = /i-MÆ-cinıri/ (tek-DÜM-teketek)
imagery = /İ-mıcıri/ (DÜM-teketek)
capital =
/KÆ-pıtıl/ (DÜM-teke)veya /KÆP-t(ı)l/ (DÜM-tek)
capitalistic = /KÆ-pitı-LİS-tik/ (TEK-etek-DÜM-tek)
veya /kıpitı-LİS-tik/ (teketek-DÜM-tek)
/kı-Pİ-tı-LİS-tik/ (tek-DÜM-tek-DÜM-tek)
desert (çöl) = /DE-zıt/ (DÜM-tek)
to desert (terketmek) = /di-ZÖ:T/ (tek-DÜM)
dessert (tatlı) = /di-ZÖ:T/ (tek-DÜM)
photograph = /FOU-tı-GRÆ:F/ (DÜM-te-KE:)
photographer = /fı-T@G-rıfı/ (/ı/ ile) (tek-DÜM-teke)
photography
= /fı-T@G-rıfi/ (/i/ ile) (tek-DÜM-teke)photographically
= /fıtıg-RÆF-ıkli/ (teke-DÜM-teke)social =
/SOU-şıl/ (DÜM-tek)socialize = /SOU-şı-LAYZ/ (DÜM-tek-DÜM)
society = /sı-SAİ-ti/ (tek-DÜM-tek)
socialism = /SOU-şılizım/ (DÜM-teketek)
socialist = /SOU-şılist/ (DÜM-tek-tek)
socialistic = /SOU-şı-LİS-tik/ /DÜM-tek-DÜM-tek)
