Sitemize gönderilen feryat mesajlarında kimi konular üstünde belirgin bir yoğunlaşma vardır.

Tipik bir örnek:

"Kitaplar gerçekten bazen yardımcı olmak yerine işi daha da berbat hale gtiriyor... Bu tense uyumunu nasıl hala halledeceğim bilemiyorum. Mesela KPDS de en az 6-8 soru çıkıyor bu konularla alakalı... Kitaplardan defalarca tekrarladım ama kafam almıyor galiba."

Önce şu, "kafam almıyor" meselesini bir yana bırakınız... Dilbazlık ile zeka arasında fazla bir ilinti olmadığını saptamak için ortamlara şöylesi bir göz atmanız yeterli...

"Tense uyumları" deyimi ile, sanıyorum, kitaplarda "tense sequences" başlığı altında verilen heyula tablo ve çizelgeler kastediliyor.

Kestirmeden söyleyeyim: Bu konuyu çok fuzuli, hatta öğrenciyi kaçınılmaz biçimde hataya sürükleyen zararlı bir başlık olarak görüyorum. Tense'leri adam gibi öğretmek varken, yolumuza dikilen bıktırıcı birer engel...

Görüşümü ve bence asıl yapılması gerekenleri dergilerimizde zaman zaman dile getirdim.

Şöyle ki,

"Şu tense'den sonra şu tense gelir veya gelmez," gibi katı kurallara bağlayarak, anlamın gereklerini arka plana iten garipliklere yol açmaktansa;

"tense'ler deneyim alanlarımızı kendi aralarında nasıl bölüşürler; hangi durumlarda hangi tense kullanılmalıdır" bilgisi üstüne yoğunlaşmak çok daha verimli bir yoldur.

Bu bilgi kazanıldıktan sonra, yapılacak tek şey, karmaşık cümlelerde, cümleyi oluşturan cümleciklerin (clauses) bu bilginin ışığında ayrı ayrı değerlendirilmesidir... Bu kadar basit ve kolay...

"Tense diziliş" kuralları asgariye indirilebilir:

Örneğin, "Ana-cümlecik future ise, yan-cümlecik present olur" kuralı son derece yararlı bir bilgidir: "We will have dinner when your father comes back."

"Geçmişteki bir nokta veya dönem öncesi için past perfect kullanılır" da öyle: "I had finished my breakfast before she came."

Bir başka örnek ise, If'li tümcelerdeki 1, 2, 3. Tip kurallarıdır. [Ama bunu söyler söylemez, 2. ve 3. tipin birarada kullanıldığı tümcelerin mantığını da hemen eklemek gerekir.]

Aşağıya Ana Kitabımızdan bir pasaj alıyorum:

Sözü edilen eylem ve olasılığın farklı zaman dilimlerine ilişkin olmaları durumunda, Tip II ve III cümlecikler birlikte kullanılacaktır:

If he didn't gamble so much (= genelde), he could have become a very rich man by now (= bugüne değin geçmişte)... Çok kumar oynar. Eğer bu kadar çok kumar oynamasa, şimdiye değin çoktan zengin bir adam olurdu.

If you hadn't spent all your money yesterday, you would have enough today... Eğer dün (geçmiş zaman boyutu: o halde Tip III) bütün paranı harcamamış olsaydın, bugün (şimdiki zaman: o halde Tip II) yeterli paran olurdu / olacaktı.

You say he is sorry. But, if he were sorry, he would have apologized by now... Pişman diyorsun, ama eğer pişman olsa, şimdiye değin özür dilemiş olması gerekirdi... (= demek ki pişman değil, anlamını çıkarıyoruz.)

Demek ki, cümlemizi oluşturan iki cümlecikte farklı zaman dilimlerinden söz ediliyorsa bunun gereğini tip seçiminde uygulamak zorundayız. Burada kuralı çiğnemiyor, tam tersine kurala uygun davranıyoruz.

Dediğim gibi; aslolan, anlam ve mantığın önplana alınmasıdır.

Kuralcı gramerciler, herşeyi şeklî kurallara bağlama gayreti içinde, anlamı o derece arka plana itiyorlar ki, kullanımda karşılaştığımız istisnalar karşısında kural kural olmaktan çıkıyor.

Örneğin, birisi çıkıp size, "Past tense ve present perfect aynı cümlede uyuşamaz," türünden bir sözümona kuraldan dem vurabilir... Peki şu tür örnekleri ne yapacağız?

That was the first and last time since we've been married that we had taken a break from work since we had got married.

Çünkü burada başka ve asıl önemli olan kurallar işliyor: Sözünü ettiğim olay geçmişte kaldı [=was]; ama evlilik hala sürüyor [=have been married]... Ek bilgiler olarak: Evlendiğimiz günden o güne değin hiç tatil yapmamıştık...  Gördüğünüz gibi, her bir durum için tense kullanım kurallarını ayrı ayrı uyguladık ve tense'ler anlam ve mantık çerçevesinde dizildiler.

Varsın gramer polisleri, hangi tense hangi tense'ten gelir veya gelmez sorularına cevap arayadursunlar...

Bu söylediklerimize ek olarak, örneğin indirect speech gibi şeklî kuralların çok belirgin olduğu alanlarda bile anlam ve mantığın önplanda olması gerektiğini vurgulayalım. Bildiğiniz gibi, "Giriş fiili past tense ise, aktarılan sözlerin zamanı bir derece geriye götürülür," şeklinde ünlü bir kuralımız vardır. Doğrudur da... Ama, asıl belirleyici etkenin durum, zaman ve zeminin mantığı olduğunu eklemezsek, öğrenciyi yanıltmış oluruz.

Örneklersek: Diyelim ki muhatabınız "The earth is round," şeklinde bir cümle sarfetmişti. Birkaç gün sonra bu sözleri bir başkasına aktarırken:

1) Eğer, "O anda ağzından çıkan sözler buydu" anlamında aktarıyorsanız = He pointed out (said) that the earth was round...

2) Eğer, "Şu genel gerçeğe işaret etti ki" anlamında aktarıyorsanız = He pointed out (said) that the earth is round...

Yalçın İzbul, http://www.ingilizce-ders.com/ingilizce-ders/pratik-ingilizce.htm (2006)

 # 006

How European Are We?

Ne derece Avrupalı'yız?